Tuần Việt Nam trao  đổi với   Ts. Nguyễn Lan Châu, Phó Giám đốc Trung tâm dự báo khí tượng thuỷ văn trung ương về những chệch choạc trong công tác dự báo thời tiết thời gian qua.

Dự báo sai bão Chanchu đã khiến hàng trăm người dân thiệt mạng. Ảnh: e-ptit.edu.vn

Thế hệ trung gian bị bỏ bẵng

- Chỉ trong hơn 1 tháng đã có 5 lần dự báo sai. Bà có thể cho biết nguyên nhân gì khiến dự báo chệch choạc như vậy?

Nói gì bây giờ cũng chỉ là biện minh, nhưng nguyên nhân cũng không ngoài việc thiết bị lạc hậu, mạng lưới trạm còn yếu, con người không đủ đáp ứng, trong đó quan trọng nhất là yếu tố con người.

Thế hệ chúng tôi được đào tạo bài bản, nhiều người học nghiên cứu sinh ở Liên Xô về. Nhưng chúng tôi đã bẵng đi thế hệ trung gian. Thế hệ mới chưa đạt yêu cầu, phân tích còn kém.

Những thông tin dự báo bão chậm, hay không khí lạnh chậm như vừa rồi đều do con người năng lực yếu, nên dẫn đến dự báo sai.

Tổng giám đốc trung tâm cũng đã phát biểu biện minh với báo giới, nhưng nói gì thì nói,  chúng tôi cũng tự nhận thấy đã có sự chệch choạc trong dự báo thời gian vừa rồi. Chúng tôi chưa chấn chỉnh kịp thì lại có đợt mới, từ cơn bão số 7 rồi đến đợt mưa HN cuối tháng 10, không khí lạnh ngày 7/11, rồi bão mới...dồn dập mà chúng tôi chưa kịp uốn nắn, tổ chức sắp xếp lại nhóm.

Chúng tôi có nhiều cái còn phải kiểm điểm sâu sắc lắm.

Việc dự báo khó đòi hỏi người dự báo phải có kinh nghiệm, phải chuyên tâm, chuyên sâu. Thế hệ dự báo viên mới chưa có bài bản. Lỗi của lãnh đạo trung tâm đáng nhẽ phải với những con người đó có sự sắp xếp hợp lý hơn, có những mảng: dự báo bão, mưa lớn phải có người cầm lái, có nhóm riêng, dự báo không khí lạnh cũng vậy. Hiện nay, dự báo viên phải làm mọi thứ, không thể sâu được.

- Giả sử có mưa lớn hoặc diễn biến thời tiết như vừa rồi, liệu ta vẫn cứ dự báo sai?

Như GĐ trung tâm đã nói, nếu có mưa như cuối tháng 10 đầu tháng 11 vừa rồi là không dự báo được.

- Chúng ta gần như bó tay?

Không bó tay. Qua những việc vừa qua, chúng tôi đã nhìn ra được một số điểm phải thay đổi. Chúng tôi phải kiểm điểm, rút kinh nghiệm sâu sắc, sắp xếp lại, ra các quy định về giám sát quy trình dự báo, bổ sung nhiều điểm, nhiều bước trong quy trình dự báo.

Không chuyên sâu, dự báo theo ca thì khó

- Vấn đề đáng nhẽ đặt ra từ lâu, tại sao giờ mới đặt ra?

Việc thành lập các nhóm chuyên sâu đã định đưa ra từ lâu nhưng chưa làm được. Ví dụ, ở Nhật Bản, Hàn Quốc, Hồng Kông đều có trung tâm dự báo bão. Việt Nam không thành lập được trung tâm thì phải hình thành một nhóm. Dự báo mưa lớn, cũng vậy, chúng ta cũng định thành lập một tổ dự báo định lượng mưa, đến bây giờ vẫn không thực hiện được.

Những dự báo này đều cần nhóm chuyên sâu mới làm được. Nhưng hiện nay, tất cả dự báo viên đều phải dự báo bão, dự báo mưa lớn, dự báo không khí lạnh và làm việc chia theo ca thì khó.

Cả HN chỉ một trạm quan trắc... Trong ảnh HN trong đợt lụt cuối tháng 10/2008. Ảnh VNN

Lãnh đạo trung tâm cũng nghĩ nhiều, như từng vùng khí hậu sẽ có 1-2 người chuyên trách nhưng bây giờ còn thiếu người. Lãnh đạo trung tâm cũng mới về từ 2006 nên chưa được bài bản.

"Dự báo một bản tin sai, chúng tôi cũng mất ăn mất ngủ"

- Hiện nay, cán bộ được đào tạo thế nào?

Ngoài thế hệ được đào tạo ở Liên Xô chỉ còn khoảng 3 năm nữa về hưu, thế hệ 7x chỉ 1-2 người được đào tạo ở nước ngoài. Còn lại, riêng trong lĩnh vực khí tượng thì đào tạo ở ĐHKHTN, một số người lớp cử nhân làm phòng nghiên cứu, không làm ở phòng nghiệp vụ. Cũng có những người học ở lớp tài năng ra, bên khí tượng thế hệ sinh năm 1982- 1984 mới về cũng cho đi thực tập nghiệp vụ ở các trung tâm dự báo thời tiết ở Hawaii, Hàn Quốc, Hồng Kông.

Đi xem hết rồi, nhưng có lẽ đầu vào ĐH hoặc kiến thức được đào tạo, hay các cháu tiếp thu kiến thức của người cũ chưa bài bản, kiến thức đi đào tạo ở nước ngoài vài tháng như vậy không đáp ứng được hết.

Trách nhiệm của chúng tôi bây giờ là sắp xếp lại cách thức làm việc để hợp lý hơn, mỗi nhóm có một lãnh đạo có kinh nghiệm, có trình độ và có tâm với ngành.

Dự báo một bản tin mà có sai, chúng tôi cũng mất ăn mất ngủ. Chẳng may hôm nào dự báo HN không mưa, nhưng đêm thấy mưa thì mình cũng thức dậy, không ngủ được. Ngay hôm đó, tự mình, dự báo viên phải mổ xẻ xem sai sót ở đâu, tại sao lại sai sót lớn như thế. Thế hệ mới chưa tâm huyết lắm.

Cũng có những cháu mới về, có tâm, say sưa cũng làm tốt lắm, không phải mấy năm mới làm được.

- Như dự báo gió mùa đông bắc vừa rồi, sự sai biệt giữa dự báo và thực tế rất lớn. Tại sao trong quy trình dự báo, lãnh đạo không có kiểm tra tính xác thực của thông tin?

Dự báo không khí lạnh là dễ nhất trong dự báo các yếu tố thời tiết. Tuy nhiên, muốn dự báo phải phân tích hết tất cả các tầng, trong khi đó, kiến thức về thời tiết còn kém, không khí lạnh mạnh hay yếu phải xem tất cả các tầng cao. Nếu chỉ tồn tại ở tầng thấp, qua Trung Quốc nó sẽ đi chậm lại.

Gần đây, dự báo không khí lạnh bị chậm, ngay hôm qua dự báo của Hà Nội cũng vậy. Chúng tôi đã phân tích tất cả các tầng, nhất là tầng thấp từ mặt đất đến 5000 và cao hơn. Tuỳ vào độ cao của núi mà không khí lạnh có thể vượt qua nhanh và về nhanh hơn, tức là không khí lạnh ở tầng cao hơn. Không khí ở tầng thấp sẽ bị cản trở bởi dãy núi của Trung Quốc, sẽ về chậm hơn.

Một trạm quan trắc cho cả Hà Nội rộng lớn

- Mô hình dự báo của trung tâm đang sử dụng như thế nào, có phù hợp?

Hiện giờ vẫn là mô hình của nước ngoài, yếu tố của nước ngoài chưa tính đến yếu tố địa hình Việt Nam. Công bằng mà nói, đó không phải là mô hình hiện đại.

Với thiết bị, mạng lưới như  Việt Nam, chuyên gia  Úc  cũng lắc đầu.  Ảnh VNN

Như bên thủy văn, chúng tôi phải tính bản đồ xem độ dốc từng vùng bao nhiêu, núi cao bao nhiêu, độ phủ rừng bao nhiêu, thấm xuống đất bao nhiêu. Bên khí tượng thì chưa làm được điều đó. Địa hình quan trọng lắm, sườn núi này sang sườn núi khác, nhiệt độ, lượng mưa đã khác. Phải tính đến yếu tố địa hình của Việt Nam: núi non, độ dốc...

Bên Thủy văn đã có sự hợp tác với bên địa cơ dùng bản đồ đất, toàn phần để tính ra từng thông số trên từng ô lưới. Thủy văn thì địa hình rất quan trọng. Dốc nhiều sẽ chảy nhanh hoặc đất như thế nào sẽ thấm xuống dòng chảy ngầm... Bên khí tượng thì chưa tính tới các yếu tố địa hình nên mức chính xác không cao.

- Trung tâm hoàn toàn có thể tham khảo các dự báo thời tiết của các hãng lớn?

Nhưng các dự báo này không tính tới yếu tố riêng của Việt Nam, dù làm cho toàn cầu, nhưng trọng tâm ở nước đó, vì có chú ý đến yếu tố địa hình. Địa hình load chỉ là bản đồ chết, còn địa hình là phải từ vệ tinh của mình viễn thám phải đo độ dốc. Nhiều bản đồ được xem là tốt load từ trên mạng về nhưng thực tế cũng chưa chính xác.

- Với thực tế mô hình dự báo và các trạm quan trắc hiện nay, theo bà phải đổi mới như thế nào để đáp ứng yêu cầu?

Trạm quan trắc so với thế giới mình thiếu rất nhiều trạm. Theo kế hoạch, mình còn phải đưa thêm 400 trạm quan trắc mưa, quan trắc tự động. Trên thế giới đều sử dụng quan trắc tự động, bất kỳ giờ phút nào cũng sẽ tự động báo về trung tâm, hiện giờ ta quan trắc thủ công, truyền qua điện thoại...

Mạng lưới quan trắc về  bề dày chưa đủ so với thế giới. Ở các nước thì 30km/trạm, thậm chí ở Hàn Quốc 5km/trạm trong khi Việt Nam thì 150 km/trạm. Thiếu trạm, thiết bị đo của mỗi trạm lại chưa hiện đại.

Hà Nội chúng tôi chỉ dựa vào mỗi trạm Láng trong khi Hà Nội rộng như thế.

Nhìn chung, chúng tôi còn phải phấn đấu nhiều đế đáp ứng nhu cầu và những thách thức mới. Chúng ta đã mời chuyên gia Úc cùng tham gia dự báo, nhưng với thiết bị, mạng lưới như thế họ cũng lắc đầu vì các nước hệ thống quan trắc tốt lắm.

Không phải bây giờ mới chệch choạc, chỉ là dư luận chưa để ý

- Tại sao hơn 1 tháng trở lại đây lại chệch choạc như thế trong khi trước đó ta làm tương đối tốt việc dự báo?

Không phải đâu. Trước dư luận chưa để ý chứ trước cũng có chỗ này chỗ kia sai. 24 năm vừa rồi mới có ngập úng lịch sử như vậy ở Hà Nội. Từ sự bất thường đó, dư luận mới quan tâm nhiều hơn tới dự báo, chứ trước dự báo khí lạnh thì lúc nó về sớm hơn, lúc lại muộn hơn.

Từ những đợt đó trung tâm luôn rút kinh nghiệm và kiểm điểm sâu sắc.

- Trung tâm tự kiểm điểm thế nào?

Chúng tôi chưa hoàn thành nhiệm vụ.

- Trung tâm kiểm điểm, làm rõ trách nhiệm theo hướng gì?

Ví dụ, xem ca dự báo do ai làm, trực 24/24, ngày 3 ca. Xem ca đó do ai làm, có làm hết quy trình, các bước, quy rõ trách nhiệm. Và đương nhiên lãnh đạo trung tâm chịu trách nhiệm lớn. Ngay tôi phụ trách về thuỷ văn nhưng vẫn phải chịu phần trách nhiệm khi có dự báo sai như vậy. Dự báo sai, đi đâu tôi cũng không dám ngẩng đầu.

- 5 lần dự báo sai trong 1,5 tháng để lại hậu quả lớn. Hướng xử lý của lãnh đạo trung tâm?

Chúng tôi kiểm điểm sâu sắc từng ca. Lãnh đạo nào tham gia trực cùng nhóm sẽ rút kinh nghiệm. Lãnh đạo cũng không thể đổ lỗi cho anh em, mình phải là người kiểm tra, duyệt bản tin, do đó, chúng tôi sẽ rút kinh nghiệm nội bộ và sắp tới sẽ tường trình với Bộ.

Chúng tôi sẽ đưa ra lộ trình thay đổi, những đề xuất để Bộ và Trung tâm khí tượng quốc gia xem xét. Ví dụ như việc thành lập những nhóm dự báo đi sâu vào những hiện tượng thời tiết nguy hiểm: nhóm dự báo bão, không khí lạnh, mưa lớn... và nhóm dự báo thời tiết hằng ngày, mỗi nhóm có vài người, người lãnh đạo phải có kinh nghiệm, được học hẳn hoi. Mỗi nhóm phải đưa đào tạo 6 tháng ở nước ngoài.

Đồng thời, sẽ đầu tư thêm trạm quan trắc, hiện đại hoá hệ thống quan trắc. Một số mô hình cố gắng đầu tư thật hiện đại để dự báo.

Bộ xử lý đến đâu, chúng tôi chịu trách nhiệm đến đấy!

- Trách nhiệm của lãnh đạo trung tâm đến đâu?

Chúng tôi đã làm bản kiểm điểm, Bộ xử lý đến đâu, chúng tôi chịu trách nhiệm đến đấy.

Chúng tôi cũng xin lỗi người dân vì  để tình trạng như vậy. Là lãnh đạo trung tâm, tôi cũng rất buồn, ân hận khi để xảy ra như vậy, nhất là ở tuổi sắp về hưu.

Bản thân chúng tôi cũng hẫng hụt nhiều về mặt cán bộ, nhất là sau bão Chanchu.

- Nước ta liên tục bị thiên tai, tại sao không có chiến lược dài hạn?

Chiến lược thì chúng ta đã có. Tuy nhiên, muốn trang thiết bị, mô hình hiện đại đến mấy thì đầu vào con người phải tốt.

Hiện nay, chúng ta chưa thu hút được người giỏi vì thu nhập không cao. Làm về thủy văn, đặt hàng trường ĐH Thủy lợi, nhưng các cháu giỏi về rất ít, vì phải trực, bị áp chế, các viện khác lương lại cao hơn, và không bị trách nhiệm nặng nề. Trực 24/24, thời gian cho gia đình ít, thu nhập có mỗi lương. Các cháu giỏi đi công ty tư vấn điện, các viện khoa học thuỷ lợi, thiết kế thuỷ lợi, không phải trực, lương cao, làm nghiên cứu. Nhiều người về muốn đi làm thêm.

- Xin cảm ơn bà!